احترام از کلیدیترین ویژگیهای یک جامعه فرهنگی است و میتواند بار و مفهومی بسیار فراتر از ادب ظاهری داشته باشد. این واژه، شأن و حقوق انسانها را به رسمیت
میشناسد. بنابراین، احترام در جامعه فرهنگی یکی از پایههای اصلی اخلاق و روابط اجتماعی محسوب میشود. برای روشن شدن اهمیت موضوع، بد نیست جایگاه احترام را در نگرشها، رفتارها و ارزشهای جامعه فرهنگی دقیقتر و مفصلتر مورد بحث قرار دهیم:
- پذیرش کرامت انسانی
احترام به ارزش ذاتی و کرامت انسانی، از اصول و پایههای اساسی در یک جامعه فرهنگی است. این احترام، انسان را بهخاطر انسان بودنش ارج مینهد و نه اینکه او را به ابزار و وسیلهای تقلیل دهد تا در هر شرایط و بهخاطر هر هدفی از او سوءاستفاده شود.
انسانها ابزار دین، عقاید، سیاست و فرهنگ نیستند، بلکه دارای کرامت ذاتی، توان بالقوه و بالفعل، حق انتخاب، خلاقیت و شخصیت مستقلاند. به همین دلیل شایسته احتراماند. عقاید و ادیان بر اساس نیاز زمان همواره در حال تغییرند و به تعبیری میآیند و میروند، اما انسانها هستند که میمانند.
البته دیدگاههایی نیز وجود دارند که میگویند برخی باورها یا مقدسات خودشان نیز شایسته احترام ویژهاند، زیرا برای هویت و معنای زندگی افراد اهمیت اساسی و بنیادی دارند. اما این عقیده دفاع محکم و قابل قبولی ندارد؛ چون اندیشهها و عقاید همواره در معرض نقد و تغییر قرار دارند و چیزی که همواره در حال تغییر باشد، ارزش ذاتی ندارد. - رعایت حقوق و آزادیهای دیگران
احترام یعنی بهرسمیت شناختن تفاوتها، چه در عقیده، دین، مذهب، قومیت، نژاد و فرهنگ. البته این به آن معنا نیست که دیگران حق نقد، مخالفت و حتی رد آن عقیده را نداشته باشند. - گفتوگوی مؤدبانه و سازنده
در یک جامعه فرهنگی، اختلافنظرها به دشمنی تبدیل نمیشود. افراد با شنیدن فعال، نقد منصفانه و پرهیز از تحقیر، فرهنگ گفتوگو را تقویت میکنند و به یکدیگر احترام میگذارند.
در یک جامعه فرهنگی ممکن است نقد و ردی صورت گیرد، اما این نقد و رد باید توأم با نزاکت باشد. به این معنا که با ادب و توجه به حساسیتهای صاحب آن عقیده سخن گفته شود، چون منظور ما نقد اندیشه است و نه تحقیر انسان. - پایبندی به هنجارها و قوانین اجتماعی
احترام تنها یک احساس درونی و شعاری نیست، بلکه باید در رفتارهای اجتماعی و عملکردهای فردی و عمومی نیز متجلی شود؛ مانند: رعایت قانون، نظم عمومی و مسئولیتپذیری نسبت به اعمال خود. - توجه به پیشکسوتان و جایگاه اجتماعی آنها
در بسیاری از فرهنگها، احترام به بزرگترها و نخبگان علمی و فرهنگی جامعه مهم پنداشته میشود.
بهطور خلاصه، احترام در یک جامعه فرهنگی یعنی شناخت ارزش انسانها، پذیرش تفاوتها و رفتار مسئولانه در چارچوب اخلاق و قانون.
نتیجهگیری
در جامعهای که احترام متقابل وجود دارد، تعارضهای کمتری تجربه میشود و گفتوگوها جایگزین خشونت میگردند. احترام، عزتنفس را تقویت میکند، احساس امنیت روانی ایجاد مینماید و زمینه رشد شخصیتها و شکوفایی را فراهم میکند.
جامعه فرهنگی جامعهای است که افراد در آن احساس تحقیر، تبعیض یا طردشدگی نکنند.
علی یوسفی
